- پایگاه اطلاع رسانی آیت الله شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی

خلاصه جلسه گذشته
تاکنون نه دلیل بر شرطیت امام معصوم و منصوب از جانب ایشان در صحت و وجوب نماز جمعه اقامه شده است، در جلسه گذشته اشکالات مرحوم حائری به استدلال به دلیل نهم مورد بررسی قرار گرفت، اشکال اول مرحوم حائری مبتنی بر احتمال تقیه است، اما اینگونه پاسخ دادیم که تقیه ـ اگر هم باشد ـ در صغری است و در کبری روایت یعنی «لا صلاة إلا مع إمام» تقیه راه ندارد.

ایشان در اشکال دوم و سوم خود، می‌فرمایند که از این‌گونه روایات، تنزیل نماز جمعه به منزله نماز عید در همه آثار و احکام شرعی استفاده نمی‌شود؛ زیرا این تعابیر اساساً در مقام بیان یک قاعده عام برای ترتب جمیع آثار نیست، بلکه مقصود از تعبیر «عِيدٌ» در روایاتی مانند «الْجُمُعَةُ عِيدٌ» یا «هُوَ عِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ» آن است که روز جمعه از حیث حکمت‌ها، مصالح و ملاکات تشریع، در مرتبه‌ای نزدیک به عید قرار دارد؛ یعنی همان مصالحی که موجب تشریع نماز عید قربان شده، در نماز جمعه نیز لحاظ شده است.

این مطلب از مرحوم حائری قابل پذیرش است و از تعبیر «الجمعة عیدٌ» نمی‌توان استفاده کرد که شارع در مقام جعل آثار شرعی عید برای نماز جمعه است، بلکه صرفاً در مقام بیان عظمت و اهمیت این روز می‌باشد.

دلیل دهم: استدلال به دعای چهل و هشتم صحیفه

دهمین دلیلی که بر لزوم حضور امام معصوم یا نایب منصوب از جانب ایشان برای انعقاد و اقامه نماز جمعه اقامه شده، استناد به دعای چهل و هشتم صحیفه سجادیه است. امام سجاد در این دعا که ذیل عنوان «دُعَائِهِ یَوْمَ الْأَضْحَى وَ الْجُمُعَةِ» نقل شده است، تعابیری بیان فرمودند که قابلیت استدلال بر شرطیت امام معصوم(ع) درصحت نماز جمعه دارند.

اعتبار و اصالت سندی صحیفه سجادیه

پیش از ورود به متن دعا، بررسی دیدگاه بزرگان در خصوص سند صحیفه سجادیه ضرورت دارد در ادامه به سخنان بزرگان در جایگاه بالای فصاحت و بلاغت دعاهای صحیفه وتواتر اسانید صحیفه اشاره می‌کنیم.

1. بلاغت و فصاحت ادعیه
صاحب‌جواهر می‌فرماید: «وَ فِی الصَّحِیفَةِ الْمَعْلُومِ أَنَّهَا مِنَ السَّجَّادِ»[1]؛ بدین معنا که فصاحت، بلاغت، مضامین و الفاظ این اثر در مرتبه‌ای است که صدور آن از غیر معصوم غیرممکن می‌نماید. عبارت «المعلوم» در کلام ایشان، ناظر بر علم به اصالت متن و الفاظ است.[2]

سایر اعاظم نیز بر این نکته صحه گذارده‌اند:
· سید علی‌خان مدنی: ایشان در کتاب «ریاض السالکین» (که برترین شرح بر صحیفه محسوب می‌شود)، بیان می‌دارند که فصاحت این تعابیر به‌گونه‌ای است که اربابان بلاغت در برابر آن سر تعظیم فرود آورده‌اند.

· سید محسن امین: در کتاب «کشف الارتیاب» مرقوم داشته‌اند: «وَ کَفَى دَلِیلًا عَلَى صِحَّةِ نِسْبَتِهَا بَلَاغَةُ أَلْفَاظِهَا»[3]؛ یعنی بلاغت الفاظ، خود برهانی کافی بر صحت انتساب این اثر است.

· میرداماد: ایشان در شرح خود بر صحیفه، از آن با عناوین «انجیل اهل‌بیت» و «زبور آل محمد» یاد کرده و می‌فرماید: این اثر واجد «رُمُوزاً سَمَاوِیَّةً وَ أَلْفَاظاً إِلَهِیَّةً وَ أَسَالِیبَ وَحْیَانِیَّةً»[4] (رموز آسمانی، الفاظ الهی و اسلوب‌های وحیانی) است.

2. تواتر اسانید صحیفه سجادیه
علاوه بر اتقان محتوایی، صحیفه سجادیه از منظر سندی نیز بسیار مستحکم است:

· مرحوم آقابزرگ تهرانی: در جلد پانزدهم «الذریعه» بیان می‌دارد که بسیاری از بزرگان، مدعی تواتر اسناد صحیفه شده‌اند.[5]

· سید محسن امین: علاوه بر اصالت متن، بر صحت اسانید و شهرت عظیم آن تأکید دارد. [6]

· مرحوم مجلسی اول: ایشان تعداد اسانید صحیفه را بالغ بر ۵۶,۱۰۰ سند ذکر کرده‌اند.[7]
بیان مضامین دعا

امام سجاد در دعای چهل و هشتم صحیفه می‌فرماید: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ وَ مَوَاضِعِ أُمَنَائِکَ فِی الدَّرَجَةِ الرَّفِیعَةِ الَّتِی اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا ». واژه «مَقام» (بر وزن مَفعل از قیام) به معنای جایگاه است. امام تصریح می‌فرمایند که این منصب و جایگاه رفیع، اختصاصاً از آنِ خلفا، برگزیدگان و امنای الهی است، اما غاصبان آن را به یغما برده‌اند.

با این حال، این غصب نیز در چارچوب تقدیر الهی واقع شده است: «وَ أَنْتَ الْمُقَدِّرُ لِذَلِکَ، لَا یُغَالَبُ أَمْرُکَ وَ لَا یُجَاوَزُ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِیرِکَ، کَیْفَ شِئْتَ وَ أَنَّى شِئْتَ». مفاد این عبارات آن است که امر الهی مغلوب نمی‌شود و آنچه به‌صورت حتمی در تدبیر الهی مقرر شده، قابل تخلف و تجاوز نیست؛ هرگونه که خداوند بخواهد و در هر زمانی که اراده کند، همان‌گونه تحقق می‌یابد.

در ادامه، امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند که خداوند به حقیقت امور آگاه است و نه در حق بندگانش متهم است و نه در اراده خویش؛ با این حال، تقدیر چنین بوده است که صفوه و خلفای الهی، در ظاهر مغلوب و مقهور شوند و شاهد دگرگون شدن احکام الهی، کنار گذاشته شدن کتاب خدا، تحریف فرایض و ترک سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله باشند.

سپس حضرت به نفرین دشمنان آنان از اولین و آخرین پرداخته و از خداوند درخواست تعجیل در فرج، نصرت، تمکین و تأیید ایشان می‌نماید. در ادامه دعا نیز ـ که گاه در نقل‌ها حذف شده ـ از خداوند می‌خواهد که او را از اهل توحید، ایمان، تصدیق رسول و ائمه‌ای قرار دهد که اطاعتشان واجب شده است.

استدلال به دعای شریفه در کلام مرحوم بروجردی
مرحوم آیت‌الله بروجردی، پس از نقل بخشی از این دعا در «البدر الزاهر»، تصریح می‌کند که صحیفه دارای اسناد صحیح و متعدد است و شیخ، نجاشی و نیز سید علی‌خان برای آن طریق معتبر ذکر کرده‌اند، افزون بر آنکه خود ایشان نیز سند مستقلی به صحیفه دارد.

وی در ادامه، این دعا را از روشن‌ترین دلایل بر شرطیت امام معصوم (ع) در امامت نماز جمعه می‌داند؛ زیرا امام سجاد (علیه‌السلام) این دعا را در روز جمعه قرائت کرده و تصریح می‌فرماید که این مقام ـ چه در نماز جمعه و چه در نماز عید ـ متعلق به خلفای الهی بوده و غاصبان آن را تصاحب کرده‌اند.

در پایان، مرحوم بروجردی تأکید می‌کند که انتساب صحیفه به امام سجاد علیه‌السلام از بدیهیات است و حتی فراتر از تواتر رجالی قرار می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که دیگر نیازی به تطبیق ضوابط متعارف تواتر نیست.[8]

وَ صَلَّی الله عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرینْ

منابع
الامین الحسینی العاملی، سید محسن، کشف الارتیاب فی احوال محمد بن عبدالوهاب، قم - ایران، دار الکتاب الإسلامي، 1206.
بروجردی، حسین، البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر، قم - ایران، مکتب آية الله العظمی المنتظري، 1416.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام (ط. القدیمة)، بیروت، دار إحياء التراث العربي، بی‌تا.
علم‌الهدی، علی بن حسین، الذریعة إلی أصول الشریعة، دانشگاه تهران. مؤسسه انتشارات و چاپ، بی‌تا.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1403.
میر داماد، محمد باقر بن محمد، شرح الصحیفة السجادیة الکاملة، ج. 1، شرح الصحیفة السجادیة الکاملة، اصفهان، بهار قلوب، 1422.

پاورقی

[1] ‏جواهر الکلام (ط. القدیمة)، ج 11، ص 158.
[2] این شیوه، خود یکی از راه‌های بسیار مهم در اثبات اعتبار متون است؛ چنان‌که در مورد خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز چنین است. آن خطبه، صرف‌نظر از بررسی سند، به‌واسطه بلاغت و فصاحت کم‌نظیرش، به‌روشنی از غیر معصوم صادرشدنی نیست، هرچند از حیث سند نیز معتبر است. همین امر در مورد خطبه‌های حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در مجلس ابن‌زیاد و دیگر مواضع نیز صادق است. نهج‌البلاغه نیز از همین سنخ است؛ دقت‌های لفظی و عمق معانی آن، اطمینان به صدور آن از امیرالمؤمنین علیه‌السلام را تقویت می‌کند.
[3] ‏کشف الارتیاب فی احوال محمد بن عبدالوهاب، ص 259.
[4] ‏شرح الصحیفة السجادیة الکاملة، ج 1، ص 55.
[5] «الأولى المنتهي سندها إلى الإمام زين العابدين علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب ع المعبر عنها أخت القرآن و إنجيل أهل البيت و زبور آل محمد و يقال لها الصحيفة الكاملة أيضا، و للأصحاب اهتمام بروايتها و يخصونها بالذكر في إجازاتهم و عليها شروح كثيره مرت في محلها و هي من المتواترات عند الأصحاب لاختصاصها بالإجازة و الرواية في كل طبقة و عصر» (‏الذریعة إلی أصول الشریعة، ج 15، ص 18.)
[6] ‏کشف الارتیاب فی احوال محمد بن عبدالوهاب، 259.
[7] «و الصلاة على محمد و عترته المعصومين سلام الله تعالى عليهم أجمعين و يرتقي الأسانيد المذكورة هنا إلى ستة و خمسين ألف إسنادا و مائة إسناد.» (‏بحار الأنوار، ج 107، ص 61.)
[8] «فدعاؤه عليه السلام بهذا الدعاء في يوم الجمعة من أدلّ‌ الدلائل على أنّ‌ إمامة الجمعة أيضا كانت من المناصب المغصوبة بتبع غصب أصل الخلافة. و لا يخفى أنّ‌ كون الصحيفة من الإمام عليه السلام من البديهيات، و هي زبور آل محمد صلّى الله عليه و آله يشهد بذلك أسلوبها و نظمها و مضامينها التي يلوح منها آثار الإعجاز، و لها أسناد ذكرها الشيخ و النجاشي، و لشارحها السيد عليخان «قده» أيضا سند عن آبائه، و لنا أيضا سند آخر إليها.» (‏البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر، ص 40.)

برچسب ها :

وجوب تخییری وجوب تعیینی صلاه الجمعه شرطیت امام معصوم صحیفه السجادیه تواتر اسانید بلاغت الصحیفه ریاض السالکین اسناد الصحیفه

نماز جمعه

نماز جمعه

برچسب ها :

نظری ثبت نشده است .