کتاب «مباحث ظن ـ جلد اول» از مجموعه درس‌های خارج اصول حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی است که با تقریر و تعلیق حسن مهدوی تدوین شده است. موضوع اصلی این جلد، بررسی مباحث مرتبط با ظن، امارات و حجیت آنها در علم اصول فقه است. در ساختار کتاب، ابتدا مباحث مقدماتی مربوط به امارات مطرح می‌شود و سپس موضوعاتی چون ظن، حجیت ظواهر و مسئله تحریف قرآن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مباحث کتاب پس از پایان بحث قطع آغاز می‌شود و به حوزه‌ای می‌پردازد که در آن مکلف یا مجتهد به علم و یقین دسترسی ندارد و باید درباره اعتبار راه‌های غیرقطعی دستیابی به حکم شرعی بحث شود. در آغاز این بخش، نسبت میان قطع، ظن و امارات و جایگاه هر یک در فرایند استنباط بررسی می‌شود. همچنین مسئله امکان تعبد به ظن و امارات غیرعلمی و حدود این تعبد مورد بحث قرار می‌گیرد.

بخش نخست کتاب به گفتارهای مقدماتی درباره امارات اختصاص دارد. در این قسمت، یکی از مسائل اصلی، امکان یا عدم امکان تعبد به امارات غیرعلمی است. در این زمینه، دیدگاه‌های مختلف اصولیان درباره امکان ذاتی و وقوعی تعبد، آثار جعل حجیت و اشکالاتی که درباره تعبد به ظن مطرح شده، بررسی می‌شود. از جمله مباحث مطرح‌شده در این بخش، اشکال اجتماع مثلین یا ضدین، مسئله تصویت، نسبت میان حکم واقعی و حکم ظاهری و راهکارهای ارائه‌شده برای رفع تعارض احتمالی میان این دو است.

در ادامه، بحث به تحلیل رابطه میان احکام واقعی و ظاهری می‌رسد. دیدگاه‌هایی که برای تبیین چگونگی جمع میان حکم واقعی و حکم ناشی از امارات و اصول مطرح شده‌اند، مورد بررسی قرار می‌گیرند. در این زمینه، آرای شیخ انصاری، محقق خراسانی، محقق نائینی، محقق اصفهانی و دیگر اصولیان مطرح شده و راه‌حل‌های مختلف درباره اشکالات مربوط به جعل اماره و حجیت بررسی می‌شود. همچنین مسئله مصلحت سلوکیه، جعل حکم مماثل، حکومت و موضوعیت امارات و نسبت این مبانی با حکم واقعی در ضمن این مباحث مطرح شده است.

یکی دیگر از محورهای کتاب، بحث از «حجیت ظواهر» است. در این فصل، ابتدا اصل حجیت ظواهر و مبنای اعتماد به ظهورات لفظی بررسی می‌شود و سپس حدود این حجیت مورد بحث قرار می‌گیرد. پرسش‌هایی مانند اینکه آیا حجیت ظواهر اختصاص به مخاطبان مستقیم کلام دارد یا دیگران را نیز شامل می‌شود و آیا می‌توان به ظواهر کلام در همه شرایط استناد کرد، از جمله موضوعات این بخش است. دیدگاه‌های مختلف درباره حجیت ظواهر و ادله مطرح‌شده در تأیید یا نقد آنها نیز بررسی می‌شود.

در همین بخش، مسئله حجیت ظواهر قرآن با تفصیل بیشتری دنبال می‌شود. یکی از مباحث مطرح‌شده، استدلال اخباریان درباره عدم جواز تمسک به ظواهر قرآن و پاسخ‌های اصولیان به این استدلال‌هاست. دلایلی همچون اختصاص فهم قرآن به مخاطبان خاص، وجود آیات متشابه، نهی از تفسیر به رأی و برخی روایات مربوط به فهم قرآن بررسی شده و سپس پاسخ‌هایی که از سوی اصولیان به این ادله ارائه شده است، مطرح می‌شود.

بخش دیگری از مباحث حجیت ظواهر به مسئله روایات و چگونگی استفاده از آنها در تفسیر و فهم قرآن مربوط می‌شود. در این قسمت، دسته‌های مختلف روایات مرتبط با قرآن بررسی شده‌اند؛ از جمله روایاتی که بر عرضه روایات بر قرآن دلالت دارند، روایات مربوط به شروط معاملات و احکام، و روایاتی که در آنها به آیات قرآن استناد شده است. این مباحث در ارتباط با این پرسش مطرح می‌شوند که تا چه اندازه می‌توان به ظاهر آیات قرآن در استنباط احکام شرعی استناد کرد.

یکی از گسترده‌ترین مباحث این جلد به مسئله «تحریف قرآن» اختصاص دارد. این بحث در ادامه بررسی حجیت ظواهر قرآن مطرح می‌شود؛ زیرا پذیرش یا عدم پذیرش وقوع تحریف می‌تواند در نحوه استناد به ظواهر آیات اثرگذار باشد. کتاب ابتدا مفهوم تحریف را بررسی کرده و میان اقسام مختلف آن تفکیک می‌کند. از جمله، تحریف معنوی و انواع تغییرات فرض‌شده در الفاظ، حروف، کلمات یا آیات مورد بحث قرار گرفته و سپس مسئله تحریف به نقیصه به‌طور مشخص بررسی شده است.

در ادامه این بحث، دیدگاه‌های مختلف درباره وقوع یا عدم وقوع تحریف در قرآن نقل و بررسی می‌شود. آرای شماری از عالمان امامیه و اهل سنت، ادله موافقان و مخالفان تحریف، و استدلال‌هایی مبتنی بر آیات و روایات مطرح شده است. از جمله به آیات مربوط به حفظ قرآن، آیه بطلان، آیات مربوط به ذکر و برخی دیگر از شواهد قرآنی استناد می‌شود. همچنین اشکالات واردشده بر این استدلال‌ها و پاسخ‌های ارائه‌شده مورد بررسی قرار می‌گیرد.

بخش روایی بحث تحریف نیز به صورت مستقل دنبال شده است. در این قسمت، روایاتی که به عنوان مؤید یا دلیل وقوع تحریف مطرح شده‌اند دسته‌بندی و بررسی می‌شوند. کتاب علاوه بر نقل نمونه‌های روایی، به مسئله سند، دلالت و امکان جمع آنها با ادله دیگر نیز می‌پردازد. همچنین روایات مربوط به جمع قرآن، قرائت آیات، مصحف حضرت فاطمه(س)، مصحف امیرالمؤمنین(ع) و برخی گزارش‌های تاریخی مرتبط با تدوین قرآن در این چارچوب مورد بحث قرار گرفته‌اند.

در ادامه، دیدگاه دانشمندان شیعه و اهل سنت درباره مسئله تحریف و نحوه مواجهه آنان با روایات مربوط به این موضوع بررسی می‌شود. همچنین به موضوع نسخ تلاوت، تفاوت آن با تحریف، و برخی آرای مطرح در منابع تفسیری و حدیثی پرداخته شده است. بخش پایانی این بحث به جمع‌بندی دیدگاه‌ها و بررسی نتایج آنها در مسئله حجیت ظواهر قرآن اختصاص دارد.

ساختار کتاب عمدتاً بر نقل مسئله، طرح دیدگاه‌های مختلف و سپس بررسی اشکالات و پاسخ‌های مطرح‌شده در آثار اصولیان استوار است. به همین دلیل، در مباحث گوناگون آرای شخصیت‌هایی مانند شیخ انصاری، آخوند خراسانی، محقق نائینی، محقق اصفهانی، امام خمینی و دیگر صاحب‌نظران اصول فقه در کنار یکدیگر مطرح می‌شود. این شیوه به خواننده امکان می‌دهد مسیر شکل‌گیری هر مسئله و اختلاف مبانی موجود در آن را دنبال کند.

در مجموع، جلد نخست «مباحث ظن» به مبانی اولیه بحث امارات و ظنون، امکان تعبد به امارات غیرعلمی، نسبت حکم واقعی و ظاهری، حجیت ظواهر، حدود اعتبار ظواهر قرآن و مسئله تحریف قرآن اختصاص دارد. این جلد زمینه ورود به مباحث بعدی باب ظن، از جمله بررسی تفصیلی حجیت خبر واحد و سایر ادله حجیت ظن را فراهم می‌کند؛ مباحثی که در ادامه این مجموعه دنبال شده‌اند. آغاز متن اصلی کتاب نیز نشان می‌دهد که مؤلف پس از اتمام بحث قطع، این بخش را با گفتارهای مقدماتی مربوط به امارات و سپس بررسی مصادیق ظن آغاز کرده است.