فهرست مطالب
اماره‌های ظنّی/............19
فصل اوّل: گفتارهای مقدّماتی/............21
گفتار اوّل: تفاوت ظن و قطع............23
کلام محقّق خوانساری دربارۀ حجّیت ظن در سقوط تکلیف............24
اشکال محقّق اصفهانی به محقّق خراسانی............26
تعلیقات محقّق خویی بر کلام محقّق خراسانی............27
تفاوت ظن و قطع بر اساس مسلک حقّ الطاعه............30
دیدگاه برگزیده............31
گفتار دوم: امکان تعبّد به ظن............34
مطلب اوّل: معنای امکان تعبّد به ظن............34
احتمال اوّل: امکان عقلی............35
احتمال دوم: امکان ذاتی............35
احتمال سوم: امکان وقوعی............36
احتمال چهارم: امکان تشریعی............37
نقد امام خمينی بر احتمال چهارم............38
مطلب دوم: کلام شیخ انصاری دربارۀ شک در امکان............40
اشکالات محقّق خراسانی بر شيخ انصاری............42
دیدگاه محقّق خویی دربارۀ نظریّۀ شیخ انصاری............44
احتمالات موجود در کلام شیخ اعظم............46
دیدگاه محقّق اصفهانی............47
مطلب سوم: ادلّۀ امتناع تعبّد به ظن............48
الف) محذور ملاکی............50
بخش اوّل از کلام محقّق نائينی............50
یک. نقد اوّل بر کلام محقّق نائینی............55
دو. نقد دوم بر کلام محقّق نائينی............57
بخش دوم از کلام محقّق نائينى............60
بررسی مصلحت سلوکیّه............61
ب) محذور خطابی (تکليفی)............71
راهکارهای محقّق خراسانی برای فرار از محذور خطابی............72
راهکار اوّل: عدم دلالت اماره بر حکم ظاهری............72
نقد راهکار اوّل............73
راهکار دوم: حمل حکم ظاهری بر طریقیت............77
نقد راهکار دوم............79
استدراک محقّق خراسانی............83
راهکار سوم: حمل حکم واقعی بر فعلی معلّق............84
نقد محقّق نائینی بر راهکار سوم............87
تبیین مقصود محقّق خراسانی در راهکار سوم............90
نقد محقّق اصفهانی بر راهکار سوم............95
دیدگاه برگزیده............98
جمع‌بندی مطالب............99
راهکارهای شیخ انصاری برای فرار از محذور خطابی............100
راهکار اوّل: حمل حکم واقعی بر مرحلۀ انشاء............100
اشکال اوّل: عدم لزوم امتثال امارۀ دالّ بر واقع............102
اشکال دوم: احتمال اجتماع مثلین یا ضدّین............104
دفاع از جناب شیخ انصاری............105
پاسخ محقّق اصفهانی به اشکالات محقّق خراسانی............106
نقد برگزیده بر راهکار اوّل............108
نقد محقّق نائينی بر راهکار اوّل............108
پاسخ امام خمینی به نقد محقّق نائينی............109
راهکار دوم: تأخّر رتبۀ حکم ظاهری از حکم واقعی............110
نقد محقّق خراسانی بر راهکار دوم............111
یک. بیان محقّق اصفهانی برای راهکار دوم شیخ انصاری............112
نقد کلام محقّق اصفهانی............113
دو. بیان محقّق خویی برای راهکار دوم شیخ انصاری............117
نقد کلام محقّق خويی............120
سه. بيان سيّد فشارکى برای راهکار دوم شیخ انصاری............121
نقد محقّق نائينی بر دیدگاه سیّد فشارکی............125
نقد امام خمینی بر نظریّۀ سیّد فشارکی............126
راهکار محقّق نائينی برای جمع میان حکم ظاهری و حکم واقعی............126
مرحلۀ اوّل: جمع حكم واقعی با امارۀ مخالف با واقع............127
مرحلۀ دوم: جمع میان حکم واقعی با اُصول عملیّۀ محرز............129
مرحلۀ سوم: جمع میان حکم واقعی با اُصول عملیّۀ غیر محرز............130
بيان محقّق نائينى در أجود التقريرات............133
مرحلۀ اوّل: امارات............133
مرحلۀ دوم: اُصول محرز (تنزیلی)............136
مرحلۀ سوم: اُصول غیر محرز............138
اشکالات امام خمینی بر کلام محقّق نائينی............139
نقد کلام محقّق نائينی در مرحلۀ سوم............144
اشکال اوّل............145
اشكال دوم............146
اشكال سوم............147
تحقيق و دیدگاه نهايى دربارۀ جمع میان حکم واقعى و ظاهرى............155
مجعول شارع در باب امارات و اُصول عملیّه............162
بررسى احتمال اوّل (دیدگاه محقّق خراسانی)............163
بررسی احتمال دوم (دیدگاه محقّق اصفهانی)............166
بررسی احتمال سوم (دیدگاه محقّق نائینی)............168
بررسی احتمال چهارم (دیدگاه شيخ انصاری)............172
بررسی احتمال پنجم (دیدگاه امام خمينی)............173
گفتار سوم: مقتضاى اصل، هنگام شک در حجّيت ظن............177
دیدگاه شيخ انصارى و محقّق خراسانی و تفاوت آنها............177
یک. بیان شيخ انصارى دربارۀ حجّیت............179
1. اشکال محقّق خراسانی به کلام شيخ انصارى............180
2. اشکال محقّق عراقى به کلام شيخ انصارى............181
دو. بيان محقّق خراسانی دربارۀ حجّیت............182
سه. بیان محقّق خویی دربارۀ حجّیت............183
چهار. بیان امام خمينى دربارۀ حجّیت............183
پنج. بیان برگزیده دربارۀ حجّیت............183
دليل حرمت تعبّد به ظن بر اساس مبنای شیخ انصاری............185
تشریع (بيان محقّق نائينی در مورد تشريع)............186
مطلب اوّل............186
مطلب دوم............187
مطلب سوم............188
مطلب چهارم............190
اشکال بر کلام محقّق نائينى دربارۀ قبح تشريع............192
استصحاب عدم حجّیت هنگام شک در حجّیت............194
دیدگاه شیخ انصاری............195
دیدگاه محقّق خراسانی............195
دیدگاه محقّق نائینی............197
دیدگاه محقّق خويى............200
دیدگاه امام خمینی و والد معظّم............205
جمع‌بندی بحث و ارائۀ دیدگاه برگزیده............208
فصل دوم: حجّیت ظواهر / 209
مقدّمه............211
گفتار اوّل: عدم ابتنای حجّیت ظواهر بر عدم ظن به خلاف............213
استدراک محقّق خویی............213
کلام شيخ انصارى............215
بررسی کلام شیخ انصاری............217
اشکال اوّل: بی‌فایده بودن اُصول لفظی در بحث ظواهر............218
اشکال دوم: قطعی شدن دلالت ظواهر طبق کلام شیخ............220
گفتار دوم: حجّیت ظواهر برای غیر مقصود بالافهام............223
استدلال ميرزاى قمى در منع کبرا............226
استدلال میرزای قمی در منع صغرا............228
نقد دیدگاه ميرزاى قمى در منع کبرا............229
اشکال اوّل............230
اشکال دوم............233
اشکال سوم............239
نقد دیدگاه ميرزاى قمى در منع صغرا............239
بررسى ادّعاى ميرزاى قمى مبنى بر حجّیت کتاب و سنّت از باب ظنّ مطلق............243
گفتار سوم: بررسى تفصيل اخباریان در مورد ظواهر قرآن............246
دليل اوّل اخباریان............246
نقد دلیل اوّل............249
دليل دوم اخباریان............252
نقد دليل دوم............253
دليل سوم اخباریان............253
نقد دليل سوم............254
تحقيقى در معناى «متشابه» و «محکم»............259
دیدگاه‌های مذکور در المیزان............260
دیدگاه شهيد صدر دربارۀ معناى «محکم» و «متشابه»............281
دیدگاه علّامۀ طباطبايى دربارۀ «محکم» و «متشابه»............284
دیدگاه برگزیده دربارۀ معنای «محکم» و «متشابه»............287
دليل چهارم اخباریان............291
نقد دليل چهارم............291
دليل پنجم اخباریان............292
نقد دليل پنجم............292
کلام شیخ حرّ عاملی............295
کلام شهيد صدر............297
گروه اوّل: روایاتی که فهم قرآن را در ائمّه منحصر کرده‌اند............297
بررسی روایات گروه اوّل............300
گروه دوم: روایات ناهی از بسنده کردن به آیات قرآن در استنباط............306
گروه سوم: روایات ناهی از تفسیر به رأی آیات قرآن............306
پاسخ محقّق خراسانی............307
پاسخ‌های شهید صدر............308
روايات دالّ بر حجّیت ظواهر قرآن............310
دستۀ اوّل: روایات ترغیب به تدبّر در قرآن............310
نسبت میان دستۀ اوّل با روایات ناهیه............311
دستۀ دوم: روایات مربوط به شروط معاملات............312
دستۀ سوم: روایات عرضۀ احادیث بر قرآن............314
دستۀ چهارم: استدلال‌های ائمّۀ معصومین به آیات قرآن............317
دليل ششم اخباریان (علم اجمالى به وقوع تحريف در قرآن)............318
اوّل: نقد محقّق خراسانی بر دلیل ششم............321
ارزیابی کلام محقّق خراسانی............324
دوم: نقد محقّق خویی بر دلیل ششم............325
ارزیابی کلام محقّق خویی............326
سوم: نقد برگزیده بر دليل ششم............327
گفتار چهارم: بازپژوهی تحریف‌ناپذیری قرآن............329
پيش‌گفتار............329
الف) اقسام تحريف............331
قسم اوّل: تحریف معنوی............332
نقد قسم اوّل تحريف (تحريف معنوی)............333
قسم دوم: نقصان يا زيادة در حروف يا حرکات قرآن............334
قسم سوم: کم يا زياد شدن يک يا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن............335
نقد والد معظّم به ديدگاه محقّق خویی............337
قسم چهارم: کم و زياد شدن يک آيه يا سوره با حفظ قرآن اصلی............338
قسم پنجم: تحريف به زياده............339
قسم ششم: تحريف به نقيصه............340
ب) دیدگاه بزرگان امامیّه دربارۀ تحريف قرآن............341
ديدگاه شیخ صدوق............342
ديدگاه شيخ مفيد............344
ديدگاه سيّد مرتضی............347
ديدگاه شيخ طوسی............352
ديدگاه علاّمۀ طبرسی............354
ديدگاه علاّمۀ حلّی............354
ديدگاه محقّق ثانی............355
ديدگاه سيّد نوراللّه تستری............355
ديدگاه شيخ بهايی............356
ديدگاه مقدّس بغدادی............356
ديدگاه فاضل تونی............357
دیدگاه فیض کاشانی............357
ديدگاه علّامۀ بلاغی............361
ديدگاه صاحب وسائل............362
ج) چرایی متّهم شدن امامیّه به اعتقاد به تحریف............362
د) قائلان به تحريف از علمای امامیّه............366
1. سليم بن قيس هلالی............366
1 ـ 1. جايگاه سليم بن قيس نزد امامیّه............371
1 ـ 2. ديدگاه امامیّه دربارۀ کتاب سليم............371
1 ـ 3. نظر ابن غضائری درباره کتاب سليم............372
1 ـ 4. دیدگاه شیخ مفید دربارۀ کتاب سلیم............373
1 ـ 5. ديدگاه جناب نعمانی دربارۀ کتاب سليم............374
1 ـ 6. نتيجۀ بحث............375
2. فضل بن شاذان............377
3. محمّد بن حسن صفّار............380
اعتبار کتاب بصائر الدرجات............384
4. فرات کوفی............385
5. محمّد بن مسعود عيّاشی............388
6. علی بن ابراهيم............392
7. شیخ کلینی............394
ه) ادلّۀ عدم تحريف قرآن............399
دليل اوّل: آيۀ نهم سورۀ حجر............399
ديدگاه علّامۀ طباطبایی............400
نقد اوّل: اراده شدن پيامبر از واژۀ «ذکر»............402
پاسخ نقد اوّل............403
نقد دوم: وجود احتمالات ديگر در آيه............404
ديدگاه برگزيده در معنای «حافظون»............408
نقد سوم: عدم محافظت از تمام افراد قرآن............408
پاسخ محقّق خویی به نقد سوم............410
نقد ديدگاه محقّق خویی............412
ديدگاه برگزيده در پاسخِ نقد سوم............413
نقد چهارم: لزوم کذب يا خلف وعده در محتوای آيه............415
نقد پنجم: دوری بودن استدلال............416
پاسخ اوّل به شبهۀ دور............416
پاسخ دوم به شبهۀ دور............418
پاسخ سوم به شبهۀ دور............418
پاسخ چهارم به شبهۀ دور............422
پاسخ پنجم به شبهۀ دور (پاسخ برگزيده)............424
دلیل دوم: آیات 41 و 42 سورۀ فصّلت............425
استدلال به جملۀ «لا یأتیه الباطل»............427
اشکالات حاجی نوری بر استدلال به این آيات............429
اشکال اوّل: عدم اشارۀ روايات ذيل آيه به مسئلۀ تحريف............429
پاسخ والد معظّم به اشکال اوّل............430
اشکال دوم: محرز نبودن اطلاق باطل بر تحريف............431
پاسخ والد معظّم به اشکال دوم............432
پاسخ برگزيده به اشکال دوم............433
اشکال سوم: جدید بودن حمل آيه بر عدم تحريف............434
پاسخ والد معظّم به اشکال سوم............436
پاسخ آیت اللّه جوادی آملی به اشکال سوم............437
ديدگاه حاجی نوری دربارۀ معنای آيه و نقد آن............438
بيان يک نکتۀ تفسیری............439
دلیل سوم: آيۀ 32 سورۀ توبه............440
دلیل چهارم: استدلال به اوصاف قرآن............443
یک. فصاحت و بلاغت قرآن............445
دو. عدم تنافی و اختلاف بین آیات قرآن............446
سه. عمومیت تحدّی............447
چهار. اُصول کلّی حاکم بر نقل سرگذشت انبیاء ............448
پنج. تصریح قرآن به مواردی از فتنه‌ها و حوادث آینده............449
شش. اتّصاف به اوصافی زیبا و پاکیزه چون نور، صراط و ... ............449
هفت. ذکر اللّه بودن (بیان صفات والای خداوند و اسمای حُسنا)............450
نقد والد معظّم بر دیدگاه علاّمۀ طباطبایی............452
پاسخ آیت اللّه جوادی آملی به نقد والد معظّم............452
بیان آیت اللّه جوادی آملی دربارۀ استدلال علّامه............453
نقد آیت اللّه جوادی آملی بر استدلال علّامه............455
پاسخ به نقد آیت اللّه جوادی آملی............456
و) روایات فریقین در تحریف قرآن و مسئلۀ نسخ تلاوت............457
بخش اوّل: روایات امامیّه............457
روایت اوّل............458
روایت دوم............458
روایت سوم............459
روایت چهارم............459
روایت پنجم............459
روایت ششم............460
روایت هفتم............460
روایت هشتم............461
خلاصه و جمع‌بندی مطالب............463
نقدی ديگر بر روايات دالّ بر تحريف............464
بررسی مصحف اميرالمؤمنين ............466
نکتۀ اوّل: اختلاف از جهت تأويل و تفسير آيات............467
نکتۀ دوم: اختلاف از جهت ترتيب سوره‌ها و آيات............468
نکتۀ سوم: عدم ارادۀ آيات مصطلح............470
بررسی مصحف فاطمۀ زهرا ............470
بررسی روايات وارد در رابطه با مصحف فاطمۀ زهرا ............472
روايت اوّل............473
روايت دوم............476
روایت سوم............478
روایت چهارم............479
روایت پنجم............480
محدَّث بودن ائمّه ............481
روايت اوّل............485
روايت دوم............485
روايت سوم............486
روايت چهارم............487
روايت پنجم............488
روايت ششم............488
روايت هفتم............489
مؤیَّد بودن امامان به روح............490
روایت اوّل............490
روايت دوم............491
روايت سوم............491
بخش دوم: بررسی روايات تحريف در کتب اهل سنّت............493
مورد اوّل: آيۀ رجم............494
مورد دوم: تعداد حروف قرآن............495
مورد سوم: روايت مسند احمد............496
مورد چهارم: از دست رفتن مقدار زيادی از قرآن............496
مورد پنجم: تعداد آيات سورۀ احزاب............497
مورد ششم: تغيير آيۀ 56 سورۀ احزاب............497
مورد هفتم: حذف سوره‌ای از قرآن با تعداد آيات برابر سورۀ توبه............498
مورد هشتم: کاستی آيات سورۀ احزاب و توبه............500
مورد نهم: سوره‌هایی به نام «خلع» و «حفد»............501
موارد دیگر از تحریف قرآنی در کتاب‌های اهل سنّت............504
نقد روایات تحریف اهل سنّت............505
سخن علّامۀ بلاغی در نقد آيۀ رجم............506
توجيهات اهل سنّت پيرامون روايات تحريف............510
تجزيه و تحليل نسخ تلاوت............511
استدلال اهل سنّت به آيۀ 106 سورۀ بقره بر نسخ تلاوت............513
ديدگاه علاّمۀ طباطبايی دربارۀ آيۀ 106 سورۀ بقره............519
استدلال اهل سنّت به آيۀ 101 سورۀ نحل بر نسخ تلاوت............520
ناسازگاری نسخ تلاوت با قرآن کريم............523
مخالفت نسخ تلاوت با سنّت پیامبر ............524
سخن برخی از اهل سنّت دربارۀ بطلان نسخ تلاوت............527
ز) تحریف قرآن از دیدگاه دانشمندان اُصول............529
علم اجمالی به وقوع تحريف در قرآن کريم............529
دیدگاه آخوند خراسانی............529
ديدگاه محقّق اصفهانی............532
نظر آخوند خراسانی در عدم جريان اصالة الظهور نسبت به آيات الأحکام............534
نقد ديدگاه محقّق اصفهانی............535
نقد محقّق خویی بر علم اجمالی به تحريف قرآن............536
تحليل ديدگاه محقّق خویی............538
ح) چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی............538
تنافی علم اجمالی به تحريف با عدم ذکر آن از سوی امامان ............539
فهرست منابع............540
اماره‌های ظنّی/............19
فصل اوّل: گفتارهای مقدّماتی/............21
گفتار اوّل: تفاوت ظن و قطع............23
کلام محقّق خوانساری دربارۀ حجّیت ظن در سقوط تکلیف............24
اشکال محقّق اصفهانی به محقّق خراسانی............26
تعلیقات محقّق خویی بر کلام محقّق خراسانی............27
تفاوت ظن و قطع بر اساس مسلک حقّ الطاعه............30
دیدگاه برگزیده............31
گفتار دوم: امکان تعبّد به ظن............34
مطلب اوّل: معنای امکان تعبّد به ظن............34
احتمال اوّل: امکان عقلی............35
احتمال دوم: امکان ذاتی............35
احتمال سوم: امکان وقوعی............36
احتمال چهارم: امکان تشریعی............37
نقد امام خمينی بر احتمال چهارم............38
مطلب دوم: کلام شیخ انصاری دربارۀ شک در امکان............40
اشکالات محقّق خراسانی بر شيخ انصاری............42
دیدگاه محقّق خویی دربارۀ نظریّۀ شیخ انصاری............44
احتمالات موجود در کلام شیخ اعظم............46
دیدگاه محقّق اصفهانی............47
مطلب سوم: ادلّۀ امتناع تعبّد به ظن............48
الف) محذور ملاکی............50
بخش اوّل از کلام محقّق نائينی............50
یک. نقد اوّل بر کلام محقّق نائینی............55
دو. نقد دوم بر کلام محقّق نائينی............57
بخش دوم از کلام محقّق نائينى............60
بررسی مصلحت سلوکیّه............61
ب) محذور خطابی (تکليفی)............71
راهکارهای محقّق خراسانی برای فرار از محذور خطابی............72
راهکار اوّل: عدم دلالت اماره بر حکم ظاهری............72
نقد راهکار اوّل............73
راهکار دوم: حمل حکم ظاهری بر طریقیت............77
نقد راهکار دوم............79
استدراک محقّق خراسانی............83
راهکار سوم: حمل حکم واقعی بر فعلی معلّق............84
نقد محقّق نائینی بر راهکار سوم............87
تبیین مقصود محقّق خراسانی در راهکار سوم............90
نقد محقّق اصفهانی بر راهکار سوم............95
دیدگاه برگزیده............98
جمع‌بندی مطالب............99
راهکارهای شیخ انصاری برای فرار از محذور خطابی............100
راهکار اوّل: حمل حکم واقعی بر مرحلۀ انشاء............100
اشکال اوّل: عدم لزوم امتثال امارۀ دالّ بر واقع............102
اشکال دوم: احتمال اجتماع مثلین یا ضدّین............104
دفاع از جناب شیخ انصاری............105
پاسخ محقّق اصفهانی به اشکالات محقّق خراسانی............106
نقد برگزیده بر راهکار اوّل............108
نقد محقّق نائينی بر راهکار اوّل............108
پاسخ امام خمینی به نقد محقّق نائينی............109
راهکار دوم: تأخّر رتبۀ حکم ظاهری از حکم واقعی............110
نقد محقّق خراسانی بر راهکار دوم............111
یک. بیان محقّق اصفهانی برای راهکار دوم شیخ انصاری............112
نقد کلام محقّق اصفهانی............113
دو. بیان محقّق خویی برای راهکار دوم شیخ انصاری............117
نقد کلام محقّق خويی............120
سه. بيان سيّد فشارکى برای راهکار دوم شیخ انصاری............121
نقد محقّق نائينی بر دیدگاه سیّد فشارکی............125
نقد امام خمینی بر نظریّۀ سیّد فشارکی............126
راهکار محقّق نائينی برای جمع میان حکم ظاهری و حکم واقعی............126
مرحلۀ اوّل: جمع حكم واقعی با امارۀ مخالف با واقع............127
مرحلۀ دوم: جمع میان حکم واقعی با اُصول عملیّۀ محرز............129
مرحلۀ سوم: جمع میان حکم واقعی با اُصول عملیّۀ غیر محرز............130
بيان محقّق نائينى در أجود التقريرات............133
مرحلۀ اوّل: امارات............133
مرحلۀ دوم: اُصول محرز (تنزیلی)............136
مرحلۀ سوم: اُصول غیر محرز............138
اشکالات امام خمینی بر کلام محقّق نائينی............139
نقد کلام محقّق نائينی در مرحلۀ سوم............144
اشکال اوّل............145
اشكال دوم............146
اشكال سوم............147
تحقيق و دیدگاه نهايى دربارۀ جمع میان حکم واقعى و ظاهرى............155
مجعول شارع در باب امارات و اُصول عملیّه............162
بررسى احتمال اوّل (دیدگاه محقّق خراسانی)............163
بررسی احتمال دوم (دیدگاه محقّق اصفهانی)............166
بررسی احتمال سوم (دیدگاه محقّق نائینی)............168
بررسی احتمال چهارم (دیدگاه شيخ انصاری)............172
بررسی احتمال پنجم (دیدگاه امام خمينی)............173
گفتار سوم: مقتضاى اصل، هنگام شک در حجّيت ظن............177
دیدگاه شيخ انصارى و محقّق خراسانی و تفاوت آنها............177
یک. بیان شيخ انصارى دربارۀ حجّیت............179
1. اشکال محقّق خراسانی به کلام شيخ انصارى............180
2. اشکال محقّق عراقى به کلام شيخ انصارى............181
دو. بيان محقّق خراسانی دربارۀ حجّیت............182
سه. بیان محقّق خویی دربارۀ حجّیت............183
چهار. بیان امام خمينى دربارۀ حجّیت............183
پنج. بیان برگزیده دربارۀ حجّیت............183
دليل حرمت تعبّد به ظن بر اساس مبنای شیخ انصاری............185
تشریع (بيان محقّق نائينی در مورد تشريع)............186
مطلب اوّل............186
مطلب دوم............187
مطلب سوم............188
مطلب چهارم............190
اشکال بر کلام محقّق نائينى دربارۀ قبح تشريع............192
استصحاب عدم حجّیت هنگام شک در حجّیت............194
دیدگاه شیخ انصاری............195
دیدگاه محقّق خراسانی............195
دیدگاه محقّق نائینی............197
دیدگاه محقّق خويى............200
دیدگاه امام خمینی و والد معظّم............205
جمع‌بندی بحث و ارائۀ دیدگاه برگزیده............208
فصل دوم: حجّیت ظواهر / 209
مقدّمه............211
گفتار اوّل: عدم ابتنای حجّیت ظواهر بر عدم ظن به خلاف............213
استدراک محقّق خویی............213
کلام شيخ انصارى............215
بررسی کلام شیخ انصاری............217
اشکال اوّل: بی‌فایده بودن اُصول لفظی در بحث ظواهر............218
اشکال دوم: قطعی شدن دلالت ظواهر طبق کلام شیخ............220
گفتار دوم: حجّیت ظواهر برای غیر مقصود بالافهام............223
استدلال ميرزاى قمى در منع کبرا............226
استدلال میرزای قمی در منع صغرا............228
نقد دیدگاه ميرزاى قمى در منع کبرا............229
اشکال اوّل............230
اشکال دوم............233
اشکال سوم............239
نقد دیدگاه ميرزاى قمى در منع صغرا............239
بررسى ادّعاى ميرزاى قمى مبنى بر حجّیت کتاب و سنّت از باب ظنّ مطلق............243
گفتار سوم: بررسى تفصيل اخباریان در مورد ظواهر قرآن............246
دليل اوّل اخباریان............246
نقد دلیل اوّل............249
دليل دوم اخباریان............252
نقد دليل دوم............253
دليل سوم اخباریان............253
نقد دليل سوم............254
تحقيقى در معناى «متشابه» و «محکم»............259
دیدگاه‌های مذکور در المیزان............260
دیدگاه شهيد صدر دربارۀ معناى «محکم» و «متشابه»............281
دیدگاه علّامۀ طباطبايى دربارۀ «محکم» و «متشابه»............284
دیدگاه برگزیده دربارۀ معنای «محکم» و «متشابه»............287
دليل چهارم اخباریان............291
نقد دليل چهارم............291
دليل پنجم اخباریان............292
نقد دليل پنجم............292
کلام شیخ حرّ عاملی............295
کلام شهيد صدر............297
گروه اوّل: روایاتی که فهم قرآن را در ائمّه منحصر کرده‌اند............297
بررسی روایات گروه اوّل............300
گروه دوم: روایات ناهی از بسنده کردن به آیات قرآن در استنباط............306
گروه سوم: روایات ناهی از تفسیر به رأی آیات قرآن............306
پاسخ محقّق خراسانی............307
پاسخ‌های شهید صدر............308
روايات دالّ بر حجّیت ظواهر قرآن............310
دستۀ اوّل: روایات ترغیب به تدبّر در قرآن............310
نسبت میان دستۀ اوّل با روایات ناهیه............311
دستۀ دوم: روایات مربوط به شروط معاملات............312
دستۀ سوم: روایات عرضۀ احادیث بر قرآن............314
دستۀ چهارم: استدلال‌های ائمّۀ معصومین به آیات قرآن............317
دليل ششم اخباریان (علم اجمالى به وقوع تحريف در قرآن)............318
اوّل: نقد محقّق خراسانی بر دلیل ششم............321
ارزیابی کلام محقّق خراسانی............324
دوم: نقد محقّق خویی بر دلیل ششم............325
ارزیابی کلام محقّق خویی............326
سوم: نقد برگزیده بر دليل ششم............327
گفتار چهارم: بازپژوهی تحریف‌ناپذیری قرآن............329
پيش‌گفتار............329
الف) اقسام تحريف............331
قسم اوّل: تحریف معنوی............332
نقد قسم اوّل تحريف (تحريف معنوی)............333
قسم دوم: نقصان يا زيادة در حروف يا حرکات قرآن............334
قسم سوم: کم يا زياد شدن يک يا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن............335
نقد والد معظّم به ديدگاه محقّق خویی............337
قسم چهارم: کم و زياد شدن يک آيه يا سوره با حفظ قرآن اصلی............338
قسم پنجم: تحريف به زياده............339
قسم ششم: تحريف به نقيصه............340
ب) دیدگاه بزرگان امامیّه دربارۀ تحريف قرآن............341
ديدگاه شیخ صدوق............342
ديدگاه شيخ مفيد............344
ديدگاه سيّد مرتضی............347
ديدگاه شيخ طوسی............352
ديدگاه علاّمۀ طبرسی............354
ديدگاه علاّمۀ حلّی............354
ديدگاه محقّق ثانی............355
ديدگاه سيّد نوراللّه تستری............355
ديدگاه شيخ بهايی............356
ديدگاه مقدّس بغدادی............356
ديدگاه فاضل تونی............357
دیدگاه فیض کاشانی............357
ديدگاه علّامۀ بلاغی............361
ديدگاه صاحب وسائل............362
ج) چرایی متّهم شدن امامیّه به اعتقاد به تحریف............362
د) قائلان به تحريف از علمای امامیّه............366
1. سليم بن قيس هلالی............366
1 ـ 1. جايگاه سليم بن قيس نزد امامیّه............371
1 ـ 2. ديدگاه امامیّه دربارۀ کتاب سليم............371
1 ـ 3. نظر ابن غضائری درباره کتاب سليم............372
1 ـ 4. دیدگاه شیخ مفید دربارۀ کتاب سلیم............373
1 ـ 5. ديدگاه جناب نعمانی دربارۀ کتاب سليم............374
1 ـ 6. نتيجۀ بحث............375
2. فضل بن شاذان............377
3. محمّد بن حسن صفّار............380
اعتبار کتاب بصائر الدرجات............384
4. فرات کوفی............385
5. محمّد بن مسعود عيّاشی............388
6. علی بن ابراهيم............392
7. شیخ کلینی............394
ه) ادلّۀ عدم تحريف قرآن............399
دليل اوّل: آيۀ نهم سورۀ حجر............399
ديدگاه علّامۀ طباطبایی............400
نقد اوّل: اراده شدن پيامبر از واژۀ «ذکر»............402
پاسخ نقد اوّل............403
نقد دوم: وجود احتمالات ديگر در آيه............404
ديدگاه برگزيده در معنای «حافظون»............408
نقد سوم: عدم محافظت از تمام افراد قرآن............408
پاسخ محقّق خویی به نقد سوم............410
نقد ديدگاه محقّق خویی............412
ديدگاه برگزيده در پاسخِ نقد سوم............413
نقد چهارم: لزوم کذب يا خلف وعده در محتوای آيه............415
نقد پنجم: دوری بودن استدلال............416
پاسخ اوّل به شبهۀ دور............416
پاسخ دوم به شبهۀ دور............418
پاسخ سوم به شبهۀ دور............418
پاسخ چهارم به شبهۀ دور............422
پاسخ پنجم به شبهۀ دور (پاسخ برگزيده)............424
دلیل دوم: آیات 41 و 42 سورۀ فصّلت............425
استدلال به جملۀ «لا یأتیه الباطل»............427
اشکالات حاجی نوری بر استدلال به این آيات............429
اشکال اوّل: عدم اشارۀ روايات ذيل آيه به مسئلۀ تحريف............429
پاسخ والد معظّم به اشکال اوّل............430
اشکال دوم: محرز نبودن اطلاق باطل بر تحريف............431
پاسخ والد معظّم به اشکال دوم............432
پاسخ برگزيده به اشکال دوم............433
اشکال سوم: جدید بودن حمل آيه بر عدم تحريف............434
پاسخ والد معظّم به اشکال سوم............436
پاسخ آیت اللّه جوادی آملی به اشکال سوم............437
ديدگاه حاجی نوری دربارۀ معنای آيه و نقد آن............438
بيان يک نکتۀ تفسیری............439
دلیل سوم: آيۀ 32 سورۀ توبه............440
دلیل چهارم: استدلال به اوصاف قرآن............443
یک. فصاحت و بلاغت قرآن............445
دو. عدم تنافی و اختلاف بین آیات قرآن............446
سه. عمومیت تحدّی............447
چهار. اُصول کلّی حاکم بر نقل سرگذشت انبیاء ............448
پنج. تصریح قرآن به مواردی از فتنه‌ها و حوادث آینده............449
شش. اتّصاف به اوصافی زیبا و پاکیزه چون نور، صراط و ... ............449
هفت. ذکر اللّه بودن (بیان صفات والای خداوند و اسمای حُسنا)............450
نقد والد معظّم بر دیدگاه علاّمۀ طباطبایی............452
پاسخ آیت اللّه جوادی آملی به نقد والد معظّم............452
بیان آیت اللّه جوادی آملی دربارۀ استدلال علّامه............453
نقد آیت اللّه جوادی آملی بر استدلال علّامه............455
پاسخ به نقد آیت اللّه جوادی آملی............456
و) روایات فریقین در تحریف قرآن و مسئلۀ نسخ تلاوت............457
بخش اوّل: روایات امامیّه............457
روایت اوّل............458
روایت دوم............458
روایت سوم............459
روایت چهارم............459
روایت پنجم............459
روایت ششم............460
روایت هفتم............460
روایت هشتم............461
خلاصه و جمع‌بندی مطالب............463
نقدی ديگر بر روايات دالّ بر تحريف............464
بررسی مصحف اميرالمؤمنين ............466
نکتۀ اوّل: اختلاف از جهت تأويل و تفسير آيات............467
نکتۀ دوم: اختلاف از جهت ترتيب سوره‌ها و آيات............468
نکتۀ سوم: عدم ارادۀ آيات مصطلح............470
بررسی مصحف فاطمۀ زهرا ............470
بررسی روايات وارد در رابطه با مصحف فاطمۀ زهرا ............472
روايت اوّل............473
روايت دوم............476
روایت سوم............478
روایت چهارم............479
روایت پنجم............480
محدَّث بودن ائمّه ............481
روايت اوّل............485
روايت دوم............485
روايت سوم............486
روايت چهارم............487
روايت پنجم............488
روايت ششم............488
روايت هفتم............489
مؤیَّد بودن امامان به روح............490
روایت اوّل............490
روايت دوم............491
روايت سوم............491
بخش دوم: بررسی روايات تحريف در کتب اهل سنّت............493
مورد اوّل: آيۀ رجم............494
مورد دوم: تعداد حروف قرآن............495
مورد سوم: روايت مسند احمد............496
مورد چهارم: از دست رفتن مقدار زيادی از قرآن............496
مورد پنجم: تعداد آيات سورۀ احزاب............497
مورد ششم: تغيير آيۀ 56 سورۀ احزاب............497
مورد هفتم: حذف سوره‌ای از قرآن با تعداد آيات برابر سورۀ توبه............498
مورد هشتم: کاستی آيات سورۀ احزاب و توبه............500
مورد نهم: سوره‌هایی به نام «خلع» و «حفد»............501
موارد دیگر از تحریف قرآنی در کتاب‌های اهل سنّت............504
نقد روایات تحریف اهل سنّت............505
سخن علّامۀ بلاغی در نقد آيۀ رجم............506
توجيهات اهل سنّت پيرامون روايات تحريف............510
تجزيه و تحليل نسخ تلاوت............511
استدلال اهل سنّت به آيۀ 106 سورۀ بقره بر نسخ تلاوت............513
ديدگاه علاّمۀ طباطبايی دربارۀ آيۀ 106 سورۀ بقره............519
استدلال اهل سنّت به آيۀ 101 سورۀ نحل بر نسخ تلاوت............520
ناسازگاری نسخ تلاوت با قرآن کريم............523
مخالفت نسخ تلاوت با سنّت پیامبر ............524
سخن برخی از اهل سنّت دربارۀ بطلان نسخ تلاوت............527
ز) تحریف قرآن از دیدگاه دانشمندان اُصول............529
علم اجمالی به وقوع تحريف در قرآن کريم............529
دیدگاه آخوند خراسانی............529
ديدگاه محقّق اصفهانی............532
نظر آخوند خراسانی در عدم جريان اصالة الظهور نسبت به آيات الأحکام............534
نقد ديدگاه محقّق اصفهانی............535
نقد محقّق خویی بر علم اجمالی به تحريف قرآن............536
تحليل ديدگاه محقّق خویی............538
ح) چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی............538
تنافی علم اجمالی به تحريف با عدم ذکر آن از سوی امامان ............539
فهرست منابع............540